Filosoof Johan Braeckman: "Ga op een kwalitatieve manier om met verveling."

U bent hier

Home > Nieuws > Filosoof Johan Braeckman: "Ga op een kwalitatieve manier om met verveling."

 

Radiozender Q Music vroeg me onlangs hoe ik de verveling te lijf ga, in acht genomen de aanhoudende coronaquarantaine. Heel eerlijk, voor mij is het antwoord vrij simpel: ik verveel me zelden of nooit. Het is me al een paar keer overkomen dat ik een vliegtuig mis, waardoor ik uren in een vliegtuighal moet doorbrengen. Voor velen misschien de hel, ik vind het heerlijk. Ik zoek een vrije stoel, neem mijn boek en vergeet mijn omgeving. Voor de duidelijkheid: ik zorg er uiteraard voor altijd en overal een of meerdere boeken bij te hebben. Bovendien zijn het altijd goede boeken. Ik weet op elk moment wat me precies interesseert, en zorg ervoor vooraf goed geïnformeerd te zijn over de kwaliteit van het boek dat ik lees. Blijkt het na een paar hoofdstukken toch niks te worden, dan leg ik het opzij en begin aan een ander boek. Een mens moet proberen de Concorde Fallacy, of de "denkfout van de verzonken kosten", zoveel mogelijk te vermijden. Dat geldt voor financiële uitgaven, maar evengoed voor de tijd die je aan iets besteedt, zoals het lezen van een boek. De denkfout komt erop neer dat je blijft geld uitgeven aan, of tijd investeren in iets waarvan je eigenlijk weet dat het toch nergens toe leidt. Zoiets als: "dit boek lijkt nergens op, maar ik heb het nu al voor de helft uit, ik zal het nu maar helemaal uitlezen". Niet doen: er zijn veel meer goede boeken dan een mens ooit in zijn leven kan lezen.

"dit boek lijkt nergens op, maar ik heb het nu al voor de helft uit, ik zal het nu maar helemaal uitlezen". Niet doen: er zijn veel meer goede boeken dan een mens ooit in zijn leven kan lezen.

Maar verveling dus. Ik herinner me de auto-uitstapjes met het gezin, begin jaren zeventig. We bezochten Belgische bezienswaardigheden, op één dag heen en weer naar Bouillon of Ieper. Ik kom uit een groot gezin, we reden rond in een knaloranje Simca, een station wagon met porte bagage. Minstens één kind, waaronder steevast ikzelf, zat helemaal achteraan, in de kofferruimte. Er lagen wat kussens in en een voorraad stripverhalen. Van de verplichting om een veiligheidsgordel te dragen was toen nog geen sprake. Andere tijden, jazeker. Zoals een Engels spreekwoord zegt, vrij vertaald: Het verleden is een vreemd land, waar ze de dingen anders doen. Ik herinner me niet zoveel van de plekken die we bezochten, maar wel de horror die me overviel toen alle strips waren gelezen en we nog niet terug thuis waren. Of erger: nog niet eens op de plaats van de bestemming waren! Hoe moest ik ooit de terugreis overleven? Toen zat er weinig anders op dan woordspelletjes spelen met de nummerplaten van andere auto's, of mijn zussen enerveren.

"Verveling kan tot creativiteit leiden, net omdat 

we ze willen vermijden of overwinnen." 

Verveling is blijkbaar iets wat we te allen prijze willen bestrijden. Ikzelf ook, het is niet anders. Met gesprekken, boeken, muziek, documentaires, films, schrijven en honderd-en-één andere wijzen hou ik de verveling buiten, vóór ze mijn hersenen binnendringt en mijn bewustzijn infecteert. Maar misschien ten onrechte. Het kan geen kwaad om de verveling zo nu en dan eens het pleit te laten winnen. Zoals pijn, ook een onaangename ervaring, ons duidelijk maakt dat er ergens iets fout zit in ons lichaam, zo kan verveling ons leren dat we onze tijd niet altijd goed invullen. De classicus Peter Toohey wijst ons op de positieve kanten van de verveling, in zijn boek Boredom. A Lively History (2011, vertaald als Verveling. Een boeiende geschiedenis). Verveling kan tot creativiteit leiden, net omdat we ze willen vermijden of overwinnen. (Er zijn meer boeken die reflecteren over de voor- en nadelen van ons vermogen tot verveling, zie onder meer Lars Svendsen: A Philosophy of Boredom; Mark Hawkins: The Power of Boredom en Awee Prins: Uit verveling.) 

Junkentertainment

De amusements- en entertainmentindustrie is tegenwoordig immens. We kunnen op sportkanalen de klok rond naar voetbal kijken; Netflix maakt het mogelijk om levenslang te binge watchen of comakijken; de thrillers en detectives die in de boekenbijlagen meerdere sterren krijgen zijn niet te overzien, enzovoort. We kunnen ons, zoals de Amerikaanse mediacriticus Neil Postman reeds aangaf in zijn boek Amusing Ourselves to Death (1985), helemaal suf amuseren. En we hoeven er niet eens ons huis voor te verlaten. Helaas is er een probleem met het overgrote deel van al het entertainment dat ons wordt aangeboden: het trekt op niet veel. Ik vergelijk het met junkfood: het is overal aanwezig, het is goedkoop en het weet precies hoe het ons moet prikkelen en verleiden. 

"Ik vergelijk het met junkfood: het is overal aanwezig, het is goedkoop en 

het weet precies hoe het ons moet prikkelen en verleiden."

Om goede evolutionaire redenen zijn we verlekkerd op suiker en vet. Junkfood bevat extra veel calorieën, waardoor onze hersenen het als een superstimulus ervaren. Op analoge wijze mikt junkentertainment op onze primaire psychologie. Misschien is daar op het eerste gezicht niks mis mee. Ik eet ook graag een pizza en kijk zo nu en dan ook naar trending series op Netflix. Maar de moeilijkheid is: ons brein geraakt snel verzadigd, waardoor de prikkels steeds heftiger moeten worden om nog even entertainend te zijn. Net zoals in de loop der decennia frisdrank steeds zoeter werd en hamburgers meer en meer calorieën bevatten, zo ook is het junkentertainment gaandeweg extremer op onze emoties gaan inwerken. Het geweld in films is enorm toegenomen sinds pakweg de jaren zestig; seksscènes meer en meer expliciet, enzovoort. Op een bepaald moment houdt het op: er is een treshold, een mentale drempel die extra stimuli overbodig, want nutteloos maakt. Het gevolg is verveling. 

De les die we hieruit kunnen trekken, is duidelijk. Iedereen begrijpt dat het dagelijks consumeren van junkfood niet erg verstandig is. Op vergelijkbare wijze is het ook niet erg slim om alle dagen in een sterrenrestaurant te dineren (voor wie zich zoiets kan permitteren). Simpel gezegd: dat steekt op de duur tegen. De verplichte quarantaine waarin zovelen zich nu bevinden, biedt ons een uitgelezen mogelijkheid om op een meer kwalitatieve manier met verveling om te gaan. Hoe precies, dat maakt iedereen best voor zichzelf uit. 

"De inspanning is misschien intenser en er zijn veel verleidelijker prikkels 

alomtegenwoordig, maar de mentale beloning is zoveel groter. "

Dat kan de lectuur zijn van die lijvige romans die al jaren ongelezen in de boekenkast staan; het gezelschap spelen met je (klein-)kinderen waarvoor je anders nooit tijd hebt; je talenkennis perfectioneren; genieten van operaklassiekers; dat lastige recept eindelijk onder de knie krijgen of je hersenen aanscherpen met de briljante raadsels van Raymond Smullyan. De mogelijkheden zijn eindeloos. Alles wat maar het niveau van het junkentertainment overstijgt. Zoals degelijke voeding op termijn een veel bevredigender gevoel nalaat, zo ook met alles wat meer kwalitatief de verveling het hoofd biedt. De inspanning is misschien intenser en er zijn veel verleidelijker prikkels alomtegenwoordig, maar de mentale beloning is zoveel groter.

Johan Braeckman

Johan Braeckman (54) studeerde wijsbegeerte aan de Universiteit Gent en menselijke ecologie aan de Vrije Universiteit Brussel en de Universiteit van Californië. Hij doceert aan de vakgroep wijsgerige antropologie in Gent en is auteur van tal van publicaties en van twee cd-boxen met hoorcolleges over Darwin en de evolutietheorie en over kritisch denken. Sinds hij in 2014 een jaar verlof zonder wedde nam, is hij een pleitbezorger van een trager leven.

HET NIEUWE AANBOD STAAT ONLINE!
 
‘Het kan verkeren’, zei ooit een bekend Nederlands dichter
 
Onze kern bleef en blijft behouden. Maar we gaan er wel bewuster mee om.
De traditionele brochure wordt dit najaar een flyer.
Het volledige aanbod kan je online raadplegen, en regelmatig zal je via onze digitale kanalen van ons aanbod op de hoogte gebracht worden.
Op deze manier kunnen we ook sneller inspelen op wat er mogelijk nog op ons afkomt.
Want als ons één ding is bijgebleven uit de gedwongen isolatietijd, is het wel dat we elkaar nodig hebben.
Verbinding is menselijk én wenselijk. In alle soorten tijden.

Schrijf je in op onze nieuwsbrief of e-zine

You must have Javascript enabled to use this form.